O‘ZBEKISTONDA TARQALGAN ZAHARLI O‘SIMLIKLARNING ILMIY TIBBIYOT VA XALQ TABOBATIDAGI AHAMIYATI
Keywords:
zaharli o‘simliklar, O‘zbekiston flora, ilmiy tibbiyot, xalq tabobati, alkaloidlar, farmakognoziya, dorivor xom ashyoAbstract
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi floraida keng tarqalgan zaharli o‘simliklarning ilmiy tibbiyot va xalq tabobatidagi ahamiyati chuqur tahlil qilinadi. Zaharli moddalar – asosan alkaloidlar (tropan, beta-karbolin, piridin va boshqalar), glikozidlar, flavonoidlar va boshqa biologik faol birikmalar – saqlovchi o‘simliklarning “doza – zahar” printsipi asosida dorivor xossalari ochib berilgan. Bu printsip bo‘yicha past dozalarda zaharli moddalar shifobaxsh ta’sir ko‘rsatsa, yuqori dozalarda esa jiddiy zaharlanishga olib kelishi mumkin.
Ilmiy adabiyotlar (O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashrlari, “O‘zbekiston florasi”, xalqaro jurnallar va farmakognoziya tadqiqotlari) hamda xalq tajribasi (Abu Ali ibn Sino asarlari, zamonaviy fitoterapiya qo‘llanmalari va mahalliy an’analar) tahlili natijasida bir qator muhim turlar misolida ularning farmakologik ta’siri, xalq tabobatidagi qo‘llanilishi, potensial foydalari va xavf-xatarlari ko‘rib chiqilgan. Xususan, bangidevona (Datura stramonium L.) tropan alkaloidlari (atropin, skopolamin) tufayli astma, bronxit va og‘riq qoldiruvchi vosita sifatida; isiriq (Peganum harmala L.) harmala alkaloidlari (harmin, harmalin) orqali antidepressant, antiparazitar, antiviral va tinchlantiruvchi ta’sirga ega; Anabasis aphylla L. (itsigek) anabasin va lupinin alkaloidlari bilan lokal anestetik va insektitsid sifatida; qizilcha (Ephedra spp.) efedrin saqlashi bilan bronxodilatator va tonus oshiruvchi; uchma (Chelidonium majus L. va tegishli turlar) sanguinarin va boshqa birikmalar bilan teri kasalliklari va yallig‘lanishga qarshi vosita sifatida tadqiq etilgan.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, zaharli o‘simliklar zamonaviy farmatsevtika sanoatining muhim xom ashyo manbai bo‘lib, ulardan standart preparatlar (atropin sulfat, efedrin va boshqalar) ishlab chiqarilmoqda. Shu bilan birga, xalq tabobatida asrlar davomida empirik tajriba asosida ular og‘riq qoldiruvchi, antiparazitar, sedativ, yallig‘lanishga qarshi, dezinfeksiya qiluvchi va hatto ruhiy holatni yaxshilash vositalari sifatida keng qo‘llanilgan. O‘zbekistonda 700 dan ortiq dorivor o‘simlik turi mavjud bo‘lib, ulardan 120 ga yaqini ilmiy va xalq tabobatida faol ishlatiladi, zaharli turlar esa bu resursning muhim qismini tashkil etadi. Biroq, ularni qo‘llashda qat’iy dozalar, mutaxassis nazorati va toksikologik monitoring talab etiladi, chunki o‘z-o‘zini davolash jiddiy asoratlar (zaharlanish, yurak ritmi buzilishi, markaziy nerv tizimi zararlanishi va h.k.) ga olib kelishi mumkin.
Ushbu tadqiqot zaharli o‘simliklarning ikki tomonlama tabiatini – zahar va dori – yoritib, ilmiy tibbiyot bilan xalq tabobatini integratsiya qilish orqali yangi farmakologik vositalarni yaratish istiqbollarini ochadi. Natijalar O‘zbekiston farmatsevtika sanoatini rivojlantirish, ekologik toza xom ashyoni samarali ishlatish va aholining salomatligini saqlashda amaliy ahamiyatga ega. Kelgusida bu o‘simliklarni biotexnologik usullar orqali madaniylashtirish va xavfsiz ekstraktlar ishlab chiqarish yo‘nalishida qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish tavsiya etiladi.