MENINGGAKOK INFEKSIYASI: ETIOLOGIYASI, PATOGENEZI VA KLINIK AHAMIYATI
Keywords:
Neisseria meningitidis, meningokokk infeksiyasi, adgezinlar, pili, Opa va Opc oqsillari, parasellyulyar o‘tish, qon-miya to‘sig‘i, serogruppalar, vaksinalar, profilaktikaAbstract
Neisseria meningitidis global miqyosda bolalar hamda yosh kattalar orasida uchrab, meningit va/yoki septisemiya ko‘rinishida kechib, sezilarli kasallanish va o‘lim holatlariga sabab bo‘ladi. Ushbu sharhda aynan insonga xos ushbu patogenning biologik, mikrobiologik va epidemiologik jihatlari bayon etiladi. N. meningitidis nozik tuzilishga ega bo‘lgan, kapsulali, aerob, grammanfiy diplokokk hisoblanadi. Uning koloniyalari oksidaza testi bo‘yicha ijobiy natija ko‘rsatadi va ko‘pchilik shtammlari maltozani utilizatsiya qilish xususiyatiga ega. Meningokokklarning fenotipik tasnifi kapsulyar polisaxarid, lipooligosaxarid (LOS) va tashqi membrana oqsillaridagi strukturaviy tafovutlarga asoslangan bo‘lib, hozirgi vaqtda bu tizim genom ketma-ketligi asosida tiplash (ST) bilan to‘ldirilgan. Uning epidemiologik xususiyatlari turli populyatsiyalar orasida farqlanadi hamda vaqt davomida o‘zgarib turadi. Bu holat bakteriyaning o‘zgaruvchan (plastik) genomi va A, B, C, W-135, Y, X serogruppalariga mansub kapsulyar polisaxaridlar hamda kapsulasiz antigenlarning ifodalanishi bilan bog‘liq. N. meningitidis shilliq qavat yuzalarini kolonizatsiya qilishda pili, qisqarish mexanizmi, LOS, xiralik bilan bog‘liq omillar va boshqa yuzaki oqsillar ishtirok etadigan murakkab, ko‘p bosqichli jarayondan foydalanadi. Ba’zi klonal guruhlar qonga kirib borish, tug‘ma immun javobdan qochish, faol ko‘payish va tizimli kasalliklarni yuzaga keltirish qobiliyatining yuqoriligi bilan ajralib turadi. Yangi vaksinalar katta istiqbolga ega bo‘lishiga qaramay, meningokokk infeksiyalari ham rivojlangan, ham rivojlanayotgan mamlakatlarda uchrashda davom etmoqda. Buning asosiy sabablari qatorida universal emlash qamrovining yetarli emasligi hamda antibiotiklarga chidamlilikning ortib borayotgani keltiriladi.